ELMALI

Elmalı'nın Coğrafi Konumu Doğal Yapısı

Konum ve Yükselti: Batı Torosların oluşturduğu, yüksekliği yer yer 3000 metreyi aşan dağlık sahalar arasında kalan, deniz seviyesinden yaklaşık 1050-1100 metre yüksekliğe sahip karstik bir havza ve platodur . Kuzeyde Korkuteli, doğuda Kumluca, güneydoğuda Finike, güneyde Kaş ve batıda Muğla ile komşudur. Akdağ, Yumrudağ, Elmalı ve Kızılca dağları ovayı çevreleyen başlıca yükseltilerdir (Sıla BALTA - Meryem ATİK - Mustafa Talha Arslan - Cihan Şen)

Karla kaplı, karla örtülü evlerin ve bir caminin bulunduğu soğuk, karla kaplı bir kentsel alan.
Dağlık alanda yol ve elektrik direği ile çevrelenmiş ormanlık alan.

sedir ağacı

İstanbul haritası, bölgeleri ve isimleri ile gösterilmiş.

İklim: Akdeniz Bölgesi sınırları içerisinde yer almasına rağmen, denizden iç kısımda bulunması ve etrafının dağlarla çevrili olması nedeniyle Karasal iklim özellikleri gösterir (Sıla BALTA - Meryem ATİK). Güneyden kuzeye doğru gidildikçe Akdeniz ikliminin etkisi azalır ve İç Anadolu'yu andıran bir görünüm ortaya çıkar; kışlar soğuk ve karlı geçer (Mustafa Talha Arslan - Cihan Şen), (Alev ERARSLAN).

Su Kaynakları ve Göller: Zengin yüzey suyu kaynaklarına sahip olan bölgede Karapınar, Kırkpınar, Gökpınar ve Kazanpınar gibi su kaynaklarının yanı sıra Karagöl ve Avlan Gölü gibi önemli göller bulunmaktadır (Sıla BALTA - Meryem ATİK), (Naciye Küçük).

Dağlar ve doğal arazi ortamında, içinde soluk pembe su bulunan göl.

karapınar

Bitki Örtüsü ve Ormanlar: Elmalı, özellikle dünyaca ünlü Sedir (Katran) ağaçlarının (Cedrus Libani) en önemli doğal yayılış alanlarından biridir ve Türkiye'nin ilk araştırma ormanlarından sayılan Çığlıkara Sedir Araştırma Ormanı burada yer alır (Naciye Küçük). Antik çağlardan beri kerestesiyle ünlü olan bölgede sedirin yanı sıra ardıç, karaçam, kızılçam, meşe ve servi türleri de görülmektedir (Sıla BALTA - Meryem ATİK), (Alev ERARSLAN).

Tarihsel Miras ve Kökenler

Antik Dönem: Elmalı, antik coğrafyada Likya (Lycia) ve Milyas bölgelerinin kesişim noktasında, Kuzey Likya olarak adlandırılan stratejik bir bölgede yer almaktadır. Bölgedeki yerleşim izleri Neolitik Çağ'a kadar uzanmakta olup; Semahöyük (Karataş) ve Hacımusalar Höyüğü gibi alanlarda yapılan kazılar, bölgenin binlerce yıldır kesintisiz bir yaşam ve üretim merkezi olduğunu kanıtlamaktadır. Özellikle bu kazılarda Erken Tunç Çağı'na ait tarımsal depolama silolarının bulunması, Elmalı'daki tarım kültürünün köklü geçmişini gözler önüne sermektedir. Tarihsel süreç içerisinde bölge sırasıyla Likyalılar, Persler, Büyük İskender, Roma ve Bizans egemenliklerine sahne olmuştur. (Alev ERARSLAN; Naciye Küçük; Sıla BALTA - Meryem ATİK; Merve Çiçek)

Bu harita, Türkiye'nin bir bölgesini gösteriyor, başlıca yerler arasında Eymir, Elmalı, Göçpınar, Bozhüyük ve Müren bulunuyor. D635 yol güzergahı belirgin.
Yer altında inşa edilmiş tarihi yapılar, kayalıklar ve toprak.

Türk Dönemi: Bölge, 1080 yılından itibaren Selçuklu hakimiyetine girmiş ve yoğun bir Türkmen (Oğuz) göçü almıştır. 1324 yılında Teke Beyliği'nin kurulmasıyla bölge idari açıdan statü kazanmış, Elmalı ve çevresi bu beyliğin önemli merkezlerinden biri olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu döneminde ise "Teke Sancağı"na bağlı bir kaza merkezi olarak yönetilen Elmalı; Avşar, Bayat, Bayındır, Eymir, Salur ve Yüreğir gibi Oğuz boylarının yerleştiği ve bugün bile bu boy adlarını taşıyan köylerin bulunduğu köklü bir Türk yurdudur. (Sıla BALTA - Meryem ATİK; Mehmet AK)

Önemli Şahsiyetler ve Kültürel Yapı: Elmalı, Anadolu inanç ve kültür tarihinin en önemli isimlerinden biri olan Abdal Musa Sultan ile özdeşleşmiştir. 14. yüzyılda bölgeye gelen ve Elmalı'nın Tekke köyünde dergâhını kuran Abdal Musa Sultan, bölgenin hem inanç merkezi hem de önemli bir tarımsal üretim alanı olmasında büyük rol oynamıştır. Ayrıca Tahtacı Türkmenleri gibi Alevi-Bektaşi kültürüne mensup topluluklar, bölgenin ağaç işçiliği, inanç ritüelleri ve kültürel dokusunda derin izler bırakmıştır. (Naciye Küçük; Ceyhan)


Havadan çekilmiş, eski bir kazı alanında kalıntılar ve yapıların görünümü.
İki ermiş veya dini lider, geleneksel giyim ve başlıklar giymiş, birisi dua eder gibi ellerini göğsüne koymuş, diğerisi elleriyle konuşmayı simgeler gibi hareket ediyor. Arka planda soyut renkler ve ağaç dalları var.

Elmalı’nın Simgesi: Tarihi Ahşap Tahıl Ambarları

Yapım Tekniği: Ambarlar, hiç çivi kullanılmadan, ahşap geçme tekniğiyle (yöresel adıyla "kurt boğazı" ve "çalma boğaz") inşa edilmiştir. Metal çivilerin zamanla paslanarak ahşabı çürütmesi ve böceklenmeye yol açması nedeniyle, bağlantı noktalarında ahşap "mıh"lar (çiviler) tercih edilmiştir. Yapıların yerden yükseltilmesi için taş temeller veya direkler kullanılmış, bu sayede hem hava sirkülasyonu sağlanmış hem de ürünler nemden ve kemirgenlerden korunmuştur. (Alev ERARSLAN; Şevket Aktaş2; Naciye Küçük; Mutlu KAYA)

Gün batımında küçük bir yolu, arka planda ise ağaçlar ve dağlar gölgesiyle çevrili orman manzarası.
Sedir Ağacı

Mimari Köken: Bu ambarlar, form ve yapı tekniği açısından Antik Likya döneminin ahşap konut mimarisini ve bu mimarinin taşa yansımış hali olan Likya kaya mezarları ile lahitlerini andırmaktadır. Bu benzerlik, bölgedeki mimari geleneğin binlerce yıldır kesintisiz devam ettiğinin (kültürel süreklilik) en somut göstergesidir. (Şevket Aktaş2; Naciye Küçük; Alev ERARSLAN)

Ahşap bir kulübe, dış kapısı ve merdivenleri var, gökyüzü mavi ve bulutsuz.

Ambar Türleri:

Malzeme: Yapımında bölgedeki ormanlardan elde edilen ve halk arasında "katran" olarak bilinen Sedir ağacı (Cedrus libani) kullanılmıştır. Sedir ağacının sert dokusu, antiseptik özelliği ve kendine has kokusu; buğday, arpa ve nohut gibi ürünleri böcek, fare ve yılan gibi zararlılardan doğal yollarla koruyarak uzun süre bozulmadan saklanmasını sağlar. (Naciye Küçük; Şevket Aktaş2; Mustafa Talha Arslan - Cihan Şen; Alev ERARSLAN)


Küçük Ambarlar: Genellikle dağ köylerinde veya hane halkının ihtiyacına yönelik olarak evlerin bahçesinde bulunan, daha küçük ölçekli aile tipi ambarlardır (Naciye Küçük), (Mustafa Talha Arslan - Cihan Şen).

Ahşap iki katlı eski ev, çevresinde ağaçlar ve çiçekler ile bahçe.

Bey Ambarları: Özellikle Elmalı Ovası çevresindeki Beyler, Bayralar ve Karamık köylerinde görülen, "Bey Ambarı" olarak adlandırılan devasa yapılardır. Geçmişteki feodal yapıdaki toprak ağalarına veya varlıklı ailelere ait olan bu ambarlar, 300 tona varan (bazı kaynaklarda 40-50 ton) depolama kapasiteleriyle zenginliğin ve gücün sembolü olmuştur. İç tasarımlarında "gübse" adı verilen, farklı tahıl ürünlerinin birbirine karışmadan saklanmasını sağlayan ahşap bölmeler (sandıklar) bulunur. (Mustafa Talha Arslan ;Cihan Şen; Naciye Küçük; Alev ERARSLAN; Şevket Aktaş2)

Ahşap eski yapı iskeleti veya kalıbı.
Kayalıklara oyulmuş antik Kent Kalesi yapıları.

Kırsal Yaşam ve Sosyo-Ekonomik Yapı

Tarım: İlçe nüfusunun büyük çoğunluğu geçimini tarımdan sağlamaktadır; bölgede bitkisel üretimin yanı sıra hayvansal üretim de temel ekonomik faaliyetlerdendir. Tarihsel süreçte Elmalı ve Gömbe ovaları önemli birer üretim bölgesi olmuş; burada yetiştirilen buğday, arpa, nohut ve fasulye gibi ürünler deve kervanlarıyla limanlara taşınmıştır. Günümüzde ise bölgede yetiştirilen başlıca ürünler arasında kuru mahsuller, meşhur Elmalı elması ve şeker pancarı yer almaktadır. Ayrıca son yıllarda seracılık faaliyetleri de ilerleme göstermekte ve sera sebzeciliği yaygınlaşmaktadır. (Sıla BALTA - Meryem ATİK; Naciye Küçük; Tahıl ambarları Tübitak; Alev ERARSLAN)

Ahşap sağlam olmayan eski ahşap ahır, bahçede yeşil çimenler ve ağaçlar arasında, gökyüzü açık ve mavi.
İki erkek güreşçi açık havada güreşiyor.
Tarla ve sera alanları, iki büyük sera, bir gölet ve küçük yapılar, tarım ortamı.

Yayla Kültürü ve Konar-Göçer Yaşam: Bölge coğrafyası, binlerce yıldır süregelen sahil-yayla arasındaki ikili yaşam biçimini (transhumans) şekillendirmiştir. Kış aylarını ılıman sahil bölgelerinde (Kaş, Finike, Demre gibi) geçiren halk, yaz aylarında hayvanlarını otlatmak, serinlemek ve tarım yapmak için Elmalı gibi yüksek yayla kesimlerine göç etme geleneğini sürdürmüştür. Bu yaşam tarzı, bölgedeki "Yörük kültürünün" en önemli yansımasıdır ve Yörüklerin doğa ile iç içe yaşamını anlatan "Yörüğün yükünü bir deve çeker de, keyfini kırk deve çekemez" gibi yerel sözlerle hafızalarda yer etmiştir. (Naciye Küçük; Mehmet AK; Sıla BALTA - Meryem ATİK)

Hayvancılık: Kırsal ekonomide büyükbaş ve yoğunlukla küçükbaş hayvancılık (koyun, keçi) yapılmaktadır. Yaylak ve kışlak hayatı, hayvancılık faaliyetlerinin temelini oluşturur. Geçmişte deve, at ve eşek gibi hayvanlar ulaşım ve yük taşıma amacıyla yoğun olarak kullanılırken, Yörüklerin kıl keçisi beslemesi ve buna bağlı üretimleri bölge ekonomisinin tarihsel bir parçası olmuştur. (Sıla BALTA - Meryem ATİK; Mehmet AK)

Gelenekler ve Sosyal Hayat: Bölgeye has kültürel değerler günümüzde de yaşatılmaktadır; geleneksel köy düğünleri, tarihi pehlivan güreşleri ve Hıdırellez kutlamaları sosyal hayatın canlı parçalarıdır. Ayrıca Yörük kültürünün bir uzantısı olarak dokumacılık (ıstar, çulfalık), keçe ve kepenek yapımı, dericilik gibi el sanatları ve zanaatlar da bölgenin kültürel mirasında önemli bir yer tutmaktadır. (Sıla BALTA - Meryem ATİK; Mehmet AK)

Öne Çıkan Köyler Yerleşim Özellikleri

Karakteristik Köyler ve Mimari Doku: Elmalı'nın kırsal peyzaj karakterini yansıtan köyler, konumlandıkları coğrafyaya (ova, dağ eteği, vadi, plato) göre farklı yerleşim formları geliştirmiştir. Örneğin; Bozhüyük köyü ova üzerinde ortak bir merkezden çevreye yayılan "ışınsal" bir plana sahipken, Düden köyü plato düzlüğünde karayolu bağlantılarıyla şekillenen "ızgara" formunda bir yerleşim sergiler. Dağ eteğinde kurulan Armutlu ve vadi içine yerleşen Gümüşyaka ise topografyaya uyumlu "organik" bir dokuya sahiptir. Yalnızdam köyü ise dağ sırtı yerleşimi olarak "tarak" formuyla dikkat çeker. (Sıla BALTA - Meryem ATİK)

Ahşap eski bir ev, çevresinde yeşil çim ve bazı ağaçlar bulunuyor.

Yapı Malzemesi ve Geleneksel Evler: Bölgedeki sivil mimaride, çevresel imkânlara bağlı olarak doğal taş, kerpiç ve ahşap hatıllı sistemlerin kullanıldığı görülür. Genellikle tek ya da iki katlı olan bu geleneksel konutlar, avlulu bir düzen anlayışıyla inşa edilmiştir. Örneğin Bozhüyük gibi ova yerleşimlerinde kerpiç malzeme ve yüksek bahçe duvarları öne çıkarken, dağlık ve ormanlık alanlara yakın köylerde ahşap ve taş kullanımı daha yaygındır. (Sıla BALTA - Meryem ATİK; Mutlu KAYA)


Köy Dokusunu Tamamlayan Unsurlar: Kırsal yerleşimlerin bahçe organizasyonlarında sadece konutlar değil, üretim ve depolama amaçlı yardımcı yapılar da hayati bir rol oynar. Bahçelerde tahıl ambarlarının yanı sıra ahır, samanlık, "ağdalık" (pekmez yapım yeri), "ekmeklik" (fırın evi) ve arı serenleri gibi yapılar bulunur. Ayrıca Armutlu köyünde "in" adı verilen kaya mezarları ve su kuyuları, Gümüşyaka'da ahşap cami ve kovanlıklar, Yalnızdam'da ise terk edilmiş olsa da dokuyu tamamlayan yapılar bölgenin kültürel mirasının zenginliğini yansıtır. (Sıla BALTA - Meryem ATİK)

Özel Nitelikli Yerleşimler

Beyler ve Bayralar: Büyük toprak sahiplerine ait, anıtsal nitelikteki devasa "Bey Ambarları"nın en yoğun ve özgün örneklerinin görüldüğü köylerdir (Naciye Küçük), (Şevket Aktaş2).

Gölova (Müren) ve Yılmazlı: Alt katı tek oda (ahır/depo), üst katı ise tahıl ambarı veya konut işlevi gören "ambar-ev" niteliğindeki nadir ve özgün yapıların bulunduğu yerleşimlerdir (Sıla BALTA - Meryem ATİK), (Naciye Küçük).

Ahşap ev veya yapı, bahçede ve yanında çiçekler ve ağaçlar var, gökyüzü açık ve mavi.
İstanbul'da bir şehir manzarası, çok sayıda kırmızı çatılı bina ve geniş alanlar, dağlık bir arka planda yer alıyor.

bozhüyük köyü

Küçük taşlardan inşa edilmiş, boş bir pencereye sahip taş kulübe, ağaçların gölgesinde, parkta yer alıyor.

Kaynaklar

  1. Ak, M. (2015). Teke Yörükleri (1800-1900). Türk Tarih Kurumu Yayınları.,

  2. Aktaş, Ş. (t.y.). Patara Liman Caddesi’nde mozaikli bir yapı. [Yayın bilgisi eksik kitap bölümü/makale].

  3. Arslan, M. T. ve Şen, C. (2021). Elmalı ilçesindeki tahıl ambarlarının kültürel coğrafya açısından incelenmesi. Bilim ve Araştırma Dergisi, 4(2), 24-43.

  4. Balta, S. ve Atik, M. (2019). Köy tasarım rehberlerinin hazırlanmasında kırsal peyzaj karakterlerinin yeri: Antalya Elmalı örneği. Mediterranean Agricultural Sciences, 32(1), 1-9. https://doi.org/10.29136/mediterranean.475220,

  5. Çiçek, M. (2017). Likya anıtsal yapılar [Yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi].

  6. Doğan, S. (2016). Booking.com web sitesindeki tüketici değerlendirmelerine göre Kuşadası’ndaki konaklama işletmelerinin incelenmesi [Bildiri]. 3. Uluslararası Çin'den Adriyatik'e Sosyal Bilimler Kongresi, Antalya, Türkiye.

  7. Erarslan, A. (2022). A traditional wooden structure technique from Anatolia: Wooden granaries in the ancient region of Lycia (Teke Peninsula). Bulletin of the Transilvania University of Brasov. Series II: Forestry • Wood Industry • Agricultural Food Engineering, 15(2), 79-98. https://doi.org/10.31926/but.fwiafe.2022.15.64.2.6

  8. Fettahlıoğlu, H. S. ve Afşar, A. (Ed.). (2016). 3. Uluslararası Çin’den Adriyatik’e Sosyal Bilimler Kongresi: Turizm ve turizm yönetimi bildiri kitabı. İKSAD Yayınları.

  9. Giritlioğlu, İ., Karakan, H. İ. ve İpar, M. S. (2016). Otel işletmelerinde yiyecek-içecek departmanı çalışanlarının iş tatminine etki eden faktörler üzerine yazınsal bir inceleme [Bildiri]. 3. Uluslararası Çin'den Adriyatik'e Sosyal Bilimler Kongresi, Antalya, Türkiye.

  10. Hadimli, H. (2019). Değişen ekonomik yapılar, değişime direnen “yapılar”: Anadolu’nun ambarları. M. Uslu, S. Çiftçi, C. Arslan ve E. Hamarta (Ed.), İnsan ve medeniyet araştırmaları 2019 içinde (ss. 394-402). Çizgi Kitabevi.,,

  11. İşkan, H. ve Dündar, E. (Ed.). (2016). Lukka’dan Likya’ya: Sarpedon ve Aziz Nikolaos’un ülkesi. Yapı Kredi Yayınları.

  12. Karpuz, H. (1999). 'Serander' ve 'Loft': Türk ve Norveç halk mimarisinde eş değerli iki yapı. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, 19(1-2), 71-82.

  13. Kaya, M. (2020). Anadolu kültüründe dünya kültürüne ambarlar. Ege Coğrafya Dergisi, 29(2), 321-344.

  14. Kıldıroğlu, M. (2025). Tahtacı Türkmenler ve Kastamonu’daki izleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (115), 235-257. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1552463

  15. Küçük, N. (2020). Antalya tarihi ahşap tahıl ambarları [Lisans bitirme tezi, Akdeniz Üniversitesi].

  16. Küçük, N. (2022). From Lycia to Teke Province, from cedar to warehouse: The story of Antalya wooden granaries. Cedrus, (10), 401-418.

  17. Serdar, P. (2010). Likya ve Pamfilya bölgeleri’ndeki Bizans dönemi taş eserlerinin motif, bezeme tekniği ve malzeme değerlendirmesi [Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi].

  18. Şen, M. A. (2023). Gelenekten geleceğe Trabzon mutfağı: Kültürel değerler. Trabzon Büyükşehir Belediyesi Yayınları.

  19. Türk, S. (2008). Batı Akdeniz (Likya) tarihi yerleşim merkezlerinin su iletim sistemlerinin hidrolik ve hidrolojik açıdan incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi].